Հայաստանի ջրագրական համակարգը ներառում է գետեր, լճեր, ջրամբարներ, ստորերկրյա ջրեր, աղբյուրներ, ջրվեժներ և խոնավ տարածքներ։
Ջրհավաք ավազանները
Հայաստանի գետերը պատկանում են Արաքսի և Կուրի ջրհավաք ավազաններին։ ՀՀ տարածքի մոտ 76,4%-ը պատկանում է Արաքսի ավազանին, իսկ 23,6%-ը՝ Կուրի ավազանին։
Արաքսի համակարգին են պատկանում հետևյալ գետերը՝ Ախուրյանը, Սևջուր–Մեծամորը՝ Քասաղով, Հրազդանը, Ազատը, Վեդին, Արփան, Որոտանը, Ողջին և Մեղրին։ Կուրի համակարգին՝ Դեբեդը՝ Փամբակով ու Ձորագետով, Աղստևը և Հայաստանի հյուսիսարևելյան մյուս գետերը։
Սևանի ջրհավաք ավազանը Հրազդան գետի միջոցով կապված է Արաքսի համակարգին։
ՀՀ գետերը
Հայաստանի գետերն ունեն խառը սնում՝ ձնհալքային, անձրևային և ստորերկրյա։ Դրանց մեծ մասը լեռնային է, նավարկելի գետեր չկան։ Ջրային ռեժիմը հիմնականում սեզոնային փոփոխություններ ունի․ գարնանային վարարումները կապված են ձնհալի հետ, իսկ անձրևային հորդացումներ լինում են նաև աշնանը։
Հայաստանի սահմաններով անցնող գետերից ընդհանուր երկարությամբ ամենաերկարն Արաքսն է՝ 1072 կմ։ Նրա հունի մոտ 150 կմ-ը կազմում է Հայաստանի և Թուրքիայի, իսկ մոտ 40–42 կմ-ը՝ Հայաստանի և Իրանի սահմանը։ Այս թվերը վերաբերում են Արաքսի սահմանային հատվածներին։
Մեծամորը (Սևջուր) առանձնանում է հիմնականում ստորերկրյա և աղբյուրային սնուցմամբ ու համեմատաբար հավասարաչափ ջրային ռեժիմով։ Հայաստանի ջրառատ լեռնային գետերից է Դեբեդը, որն առաջանում է Ձորագետի և Փամբակի միացումից։
Ատլասի շտեմարանում կա 217 գետի գրառում, որոնցից 214-ն ունեն քարտեզային ուրվագիծ (ստուգված՝ 09.10.2026)։
Աղբյուրներ և թվերի պարզաբանում
«Հայաստան» հանրագիտարան, էջ 42․ գետերի սնումը, ջրային ռեժիմը և Արաքսի՝ Թուրքիայի հետ մոտ 150 կմ, Իրանի հետ մոտ 40 կմ հատվածները։
«Ինչ է, ով է» հանրագիտարան․ Արաքս․ ընդհանուր երկարությունը՝ 1072 կմ։ Քուր–Արաքս գետավազանի հետաքննություն (2012)․ հայ-իրանական հատվածի համար նշված է 42 կմ։ Այդ պատճառով այստեղ օգտագործված է մոտավոր 40–42 կմ միջակայքը։
Լրացուցիչ տեղեկություններ՝ Մեծամոր (Սևջուր) և Դեբեդ։ Շտեմարանի թվերը հաշվվում են բոլոր գետերի տվյալներից՝ անկախ քարտեզի ֆիլտրերից։
ՀՀ ջրվեժները
Հայաստանում կան թե՛ գահավիժող, թե՛ սահանքային ջրվեժներ։ Սահանքային ջրվեժներից ամենաբարձրը Ջերմուկի ջրվեժն է՝ 68 մ անկումով, իսկ գահավիժող ամենաբարձրերից և ամենաջրառատներից է Թռչկանի ջրվեժը՝ մոտ 23 մ անկումով։ Որոշ գետեր ձևավորում են ջրվեժների կասկադներ, օրինակ՝ Լիճքի ջրվեժների կասկադը։ Կան նաև բազմաթիվ ժամանակավոր հոսք ունեցող ջրվեժներ, որոնք գործում են տեղումնառատ եղանակներին՝ հիմնականում գարնանը և աշնանը։
Ատլասի շտեմարանում կա 32 ջրվեժի գրառում, որոնցից 24-ը ունեն քարտեզային նշում (ստուգված՝ 09.10.2026)։
Դրանցից ամենատեսարժաններն են Թռչկանի, Քասաղի, Շաքիի, Ջերմուկի և Հերհերի ջրվեժները։
Աղբյուրներ
Ջերմուկի ջրվեժ՝ 68 մ, Թռչկանի ջրվեժ՝ 23 մ։ Շտեմարանի թվերը հաշվվում են բոլոր ջրվեժների գրառումներից՝ անկախ քարտեզի ֆիլտրերից։ Կասկադի մեկ գրառումը հաշվվում է որպես մեկ օբյեկտ, նույնիսկ եթե ունի մի քանի քարտեզային նշան։
ՀՀ լճերը
Հայաստանում կան հարյուրից ավելի լճեր։ Դրանց մեծ մասը փոքր է, իսկ մի մասը ամռանը չորանում է։ Առանձնահատուկ է Սևանը՝ Հայաստանի և Կովկասի ամենամեծ լիճը և Եվրասիայի խոշորագույն բարձրլեռնային քաղցրահամ լճերից մեկը։
Տեղեկատու աղբյուրներում Հայաստանի լճերի ընդհանուր ջրային պաշարները գնահատվում են մոտ 39,3 միլիարդ մ³։ Սա մոտավոր գնահատական է․ պաշարների ծավալը փոփոխվում է լճերի ջրի մակարդակի հետ։
Ատլասի շտեմարանում կա 44 լճի գրառում, որոնցից 38-ն ունեն քարտեզային նշում (ստուգված՝ 09.10.2026)։
Աղբյուրներ և պարզաբանում
Հայաստանի ջրագրություն՝ լճերի թիվը և սեզոնային չորացումը։ «Սևան» ազգային պարկ՝ Սևանի մեծությունը և բարձրլեռնային քաղցրահամ լճերի շարքում նրա տեղը։ Հայաստանի ջրագրության ռուսերեն տեղեկատու հոդված՝ 39,3 միլիարդ մ³ գնահատականը։ Այս թիվը ընթացիկ չափում չէ։ Շտեմարանի թվերը հաշվվում են բոլոր լճերի գրառումներից՝ անկախ քարտեզի ֆիլտրերից։
ՀՀ ջրամբարները
Հայաստանում ջրամբարներ կառուցվում և շահագործվում են գետերի հոսքը կարգավորելու, հալոցքաջրերն ու անձրևաջրերը ոռոգման համար կուտակելու, էներգետիկ կարիքները բավարարելու, ինչպես նաև ձկնաբուծության և հանգստի կազմակերպման նպատակներով։
Տեղեկատու տվյալներով՝ Հայաստանում կառուցվել է շուրջ 80 փոքր ու մեծ ջրամբար։ Փոքր և միջին ջրամբարաշինության պետական ծրագրում ներառվել է 15 ջրամբար։ Գործող խոշոր ջրամբարներից են Ախուրյանի՝ 525 մլն մ³, Սպանդարյանի՝ 257 մլն մ³ և Ապարանի՝ 91 մլն մ³ ընդհանուր տարողությամբ ջրամբարները։
Ատլասի շտեմարանում կա 36 ջրամբարի գրառում, որոնցից 36-ն ունեն քարտեզային նշում (ստուգված՝ 09.10.2026)։
Աղբյուրներ և թվերի պարզաբանում
Հայաստանի ջրամբարներ՝ շուրջ 80 ջրամբարի տեղեկատու թիվը, Ախուրյանի և Ապարանի տարողությունները։ Որոտանի ՀԷԿ-երի համակարգ՝ Սպանդարյանի ընդհանուր տարողությունը՝ 257 մլն մ³, օգտակարը՝ 218 մլն մ³։ Ջրային կոմիտեի 2023 թվականի գործունեության պաշտոնական հաշվետվություն՝ ծրագրում ներառված 15 փոքր և միջին ջրամբարները։ Տարողությունները նախագծային ընդհանուր ծավալներն են, ոչ թե տվյալ պահին կուտակված ջրի քանակը։ Շտեմարանի հաշվարկը ներառում է նաև նախատեսվող և կառուցվող ջրամբարները, բացառում է պոչամբարը և անկախ է քարտեզի ֆիլտրերից։
ՀՀ աղբյուրները
Աղբյուրները ստորերկրյա ջրերի բնական ելքերն են երկրի մակերևույթ։ Ըստ ջրի ելքի բնույթի՝ լինում են վերընթաց և վարընթաց, ըստ ջերմաստիճանի՝ սառը, գոլ, տաք և գերտաք, ըստ հոսքի տևողության՝ մշտական և ժամանակավոր, իսկ ըստ հանքայնացման՝ քաղցրահամ և հանքային։ Կարստային տարածքներում հանդիպում են մեծ ջրի ելք ունեցող աղբյուրներ՝ վոկլյուզներ, իսկ երիտասարդ հրաբխականության շրջաններում՝ տաք աղբյուրներ և գեյզերներ։
Տեղեկատու տվյալներով՝ Հայաստանում կա մոտ 10 000 բնական աղբյուր։ Դրանք մեծ նշանակություն ունեն կենցաղային և արդյունաբերական ջրամատակարարման ու ոռոգման համար։ Աղբյուրներով հարուստ են լեռնային շրջանները․ հրաբխային բարձրավանդակում և միջլեռնային գոգավորություններում կան խոշոր աղբյուրներ՝ 100–2500 լ/վ ջրի ելքով։ Մեծ համբավ ունեն Ջերմուկի և Բջնիի հանքային ջրերը։
Ատլասի շտեմարանում կա 48 աղբյուրի գրառում, որոնցից 47-ն ունեն քարտեզային նշում (ստուգված՝ 09.10.2026)։
Աղբյուրներ և պարզաբանում
«Աղբյուր» հանրագիտարանային հոդված՝ դասակարգումը, մոտ 10 000 աղբյուրի տեղեկատու թիվը և խոշոր աղբյուրների ջրի ելքի միջակայքը։ 0,1–2,5 հազար լ/վ-ը հավասար է 100–2500 լ/վ-ի․ այս միջակայքը չի վերաբերում բոլոր աղբյուրներին։ Շտեմարանի թվերը հաշվվում են բոլոր աղբյուրների գրառումներից՝ անկախ քարտեզի ֆիլտրերից։
ՀՀ ճահիճները և խոնավ տարածքները
Հայաստանում ճահիճներն ու մյուս խոնավ տարածքները կարևոր դեր ունեն կենսաբազմազանության և ջրային ռեժիմի պահպանման գործում։ Տեղեկատու գնահատմամբ՝ ճահիճները զբաղեցնում են մոտ 15 հազար հեկտար․ այս թիվը չի ներառում բոլոր խոնավ տարածքները, որոնց շարքին պատկանում են նաև լճերն ու այլ ջրային էկոհամակարգեր։
Ճահճային տարածքներ հանդիպում են Տաշիրի գոգավորությունում, Մասրիկի դաշտում և Արգիճիի հովտում։ Կարևոր ջրաճահճային տարածքներ կան նաև Արփի լճի շրջակայքում, Խոր Վիրապի և Արմաշի մոտ։ Դրանք ապաստան, բնադրավայր և հանգրվան են նստակյաց ու չվող թռչունների համար․ Արմաշի ջրաճահճային տարածքներում գրանցված է ավելի քան 200 թռչնատեսակ։
Սևանա լիճը և հարակից տարածքները, Արփի լիճը և Խոր Վիրապի ճահիճն ընդգրկված են Ռամսարի կոնվենցիայի միջազգային նշանակության խոնավ տարածքների ցանկում։
Ատլասի շտեմարանում կա խոնավ տարածքի 14 գրառում, որոնցից 14-ն ունեն քարտեզային նշում (ստուգված՝ 09.10.2026)։
Աղբյուրներ և պարզաբանում
«Ճահիճ» հանրագիտարանային հոդված՝ ճահիճների մոտ 15 հազար հեկտար մակերեսի տեղեկատու գնահատականը և տարածումը։ Համաշխարհային բանկի նյութը Արմաշի մասին՝ ավելի քան 200 թռչնատեսակ։ Ռամսարի կոնվենցիա․ Հայաստանի էջը՝ միջազգային նշանակության երեք տարածքները։ Շտեմարանի թվերը հաշվվում են բոլոր խոնավ տարածքների գրառումներից՝ անկախ քարտեզի ֆիլտրերից։
